Doc

1. Kako izgleda ruski feminizam (kao osnova za društveni pokret)?

U savremenoj Rusiji ženski pokret postoji kao socijalna, kulturna i politička delatnost ženskih grupa i organizacija, usmerena na približavanje interesovanja različitih slojeva žena i promenu sistema međurodnih odnosa. Ministarstvo pravosuđa Ruske Federacije zvanično je registrovalo više od 600 ženskih organizacija. Ženski pokret u Rusiji je jedan od najaktivnijih delova trećeg sektora i obuhvata oko 10% najaktivnijih nevladinih organizacija.

Da bi se shvatila originalnost savremenog ruskog ženskog pokreta i njegova razlika od zapadnog feminizma neophodno je, makar ukratko, ispričati o njegovim istorijskim korenima. Navešću samo glavne teze po tom pitanju i nekoliko istorijskih činjenica i primera.

Prva teza: Ruski feminizam (kao teorija) i ženski pokret (kao praksa) nisu “uvezeni” u Rusiju sa Zapada krajem XX veka, nego su imali duboku istorijsku tradiciju, koja potiče od sredine XIX veka. To znači da ruski feminizam ima preko sto pedeset godina, a ne petnaest, kako smatraju neki ruski i zapadni stručnjaci. U Rusiji su, kao i na Zapadu, postojala dva velika talasa feminizma:

a) prvi talas – od sredine XIX veka do 1930. godine;

b) drugi talas – od kraja 80-tih godina XX veka do danas.

Prvi talas feminizma u Rusiji (od sredine XIX veka do 1930. godine)

Početak feminizma u Rusiji tesno je povezan s oslobodilačkim pokretom iz XIX veka za prava seljaka (kmetstvo je u Rusiji bilo ukinuto 1861.) Upravo borba za prava seljaka aktualizovala je probleme statusa i prava žena u ruskom društvu.

Zapadnim istraživačicama poznatiji je sovjetski period feminizma u Rusiji koji je povezan sa imenom Aleksandre Kolontaj, a predrevolucionarna etapa prvog talasa feminizma u Rusiji njima je malo poznata. Ali sada, zahvaljujući naporima savremenih ruskih istoričara-feministkinja, u naučnu upotrebu uvedeno je mnoštvo dokumenata i teoretskih tekstova predrevolucionarnih (do 1917.) ruskih feministkinja. Ovi tekstovi pokazuju koliko je snažan i efikasan bio socijalni pokret žena tih godina, koji je uz to imao i ozbiljnu teoretsku bazu.

O masovnosti ruskog ženskog pokreta tih godina svedoči, na primer, održavanje Prvog Sveruskog ženskog kongresa 1908. godine u Sankt Peterburgu. Ovom Kongresu prisustvovalo je 1000 predstavnica iz cele Rusije (a zainteresovanih je bilo jos više). One su predstavljale razne tipove ženskih organizacija: od ženskih frakcija u političkim partijama do dobrotvornih i proleterskih organizacija. Iz tekstova njihovih govora se vidi da su osnovna pitanja i problemi razmatrani na Kongresu bili: socijalni i politicki status žena, ekonomski položaj i pitanja plaćanja rada, učešće žena u mesnoj samoupravi, sudbina demokratije i žena u Rusiji i tome slično. Očigledno, dnevni red Kongresa žena koji je održan pre 100 godina – aktuelan je i danas!

O zrelosti ruskog feminizma prvog talasa, kao teorije, svedoče sledeće činjenice: Tokom više od 10 godina (1904-1917) u Rusiji su se izdavali feministički časopisi “Ženski glasnik” i “Savez žena” na čijim stranicama su štampani ozbiljni članci (o problemima žena – radnica i o učešću žena u mesnoj samoupravi, o braku, abortusima, prostituciji); infirmativni (o delatnosti političkih, provincijskih i inostranih ženskih organizacija), a takođe teoretski članci (na primer A. Kaljmanović “Nekoliko reči o feminizmu”, E. Kuškova “Žene i ravnopravnost” M. Pokrovska “Prostitucija kao oblik nasilja nad ženom” i dr.) Teorija feminizma u Rusiji se već tada razrađivala u dva osnovna pravca: egalitarni feminizam i feminizam različitosti. Egalitarni pravac bio je popularniji i jači jer je borba za ravnopravnost sa muškarcima u tom periodu bila najaktuelnija. Ali i pozicije pristalica feminizma različitosti sa njihovom idejom “ravnopravnosti u razlikama” bile su predstavljene kako u referatima na Kongresu, tako i u publikacijama.

Evo samo jednog citata iz referata “Samosvest žena kao faktor obnove društva”, koji je na Kongresu predstavila Olga Sapir: “Vreme je da se prestane sa dokazivanjem, da ONA može biti ista kao ON: ne! Pre svega, ona mora biti sama svoja i razvijati sopstvene individualne mogućnosti.” Zar nisu u skladu ovi pogledi diskusije predstavnica liberalnog egalitarnog feminizma i radikalnog feminizma različitosti kraja XX veka?!

U vezi sa gore iznetim, moja druga teza sastoji se u tome da prava sovjetskim ženama nisu bila data “od gore”, kako tvrde neki zapadni i ruski autori. To je bio čin realizacije rezultata višegodišnje borbe ruskih žena za svoja prava. 1917.godine žene su dobile sva ta socijalna i politička prava, za koja su se borile tokom više od 50 godina. Boljševici koji su osvojili vlast kao rezultat Oktobarske revolucije 1917.godine, vešto su iskoristili ženski protestni pokret da bi, dajući ženama potpuna socijalna i politička prava, njih privukli na svoju stranu.

Važnu i tragičnu ulogu u tome da tradicije i ideje ruskog ženskog pokreta i teoretskog feminizma prvog talasa budu prekinute, zaboravljene, pa čak i zabranjene u sovjetsko vreme, odigrala je Aleksandra Kolontaj. Pred revoluciju ona je uveravala žene – radnice da one imaju više zajedničkih socijalnih interesa sa muškarcima – proleterima, nego sa buržoaskim feministkinjama” (Kolontaj 1909.). Protest “proleterki” kojim je ona rukovodila protiv “buržoaskog feminizma” u Rusiji početkom XX veka, ima određenu sličnost sa političkim protestom “obojenih” feministkinja protiv “belog feminizma žena iz srednje klase”, sa kojim se zapadni feminizam sudario 80-tih godina istog veka.

Početkom 20-tih godina Kolontaj je nastojala da ukine i zabrani sve ženske organizacije, osim proleterskih Žen(skih)odeljenja. Osnovani na njenu inicijativu posle Revolucije 1917.godine, granski i teritorijalni Žensaveti (ženski saveti) i Ženodeljenja (ženska odeljenja) bila su pozvana da rešavaju zadatke radne (zemlja je započinjala industrijalizaciju i potrebne su joj bile radničke ruke) i političke mobilizacije žena (boljševici su pojačavali svoju vlast). Ipak, kada su se Ženodeljenja potrudila da prošire delokrug svoje aktivnosti i počnu ostvarivati kontrolu rada vlasti i budžeta – njih su zabranili. To znači da su naše bake pre 75 godina učinile prve korake u pravcu rodne ekspertize budžeta. Nazalost, njih su sprečili, jer da nisu - nama bi danas bilo daleko lakše raditi.

Evo odlomka iz plana rada Ženskog odeljenja CK VKP (b) za 1928 – 1929 god. (Centralnog komiteta Partije boljševika):”Kontrolisati rad sindikata, kooperacija, saveta za poboljšanje života radnica; nadzirati rad Narkomzdrava (Ministarstvo zaštite zdravlja) i Narkomprosa (Ministarstvo prosvete) za poboljšanje života seljanki, a isto tako, koliko su se u državnom i mesnom budžetu zemlje odrazile mere za poboljšanje rada i života “istočnjakinja” (žena iz srednjeazijskih republika)”. Dokument se čuva u arhivu RCCHDNI, a objavljen je u E. Kostjuseva “Ženska odeljenja i feminizam” u knjizi: “Žensko pitanje u kontekstu nacionalne kulture”. Materijali medjunarodne konferencije, Nevski institut jezika i kulture, S.Peterburg, 1998. s. 48)

Učvršćenje Staljinovog totalitarnog režima dovelo je do uništenja svih oblika gradjanske aktivnosti i zatvaranja, početkom 30-tih godina Ženodeljenja. Objavljeno je da je “žensko pitanje” u Sovjetskom Savezu rešeno i, shodno tome, nikakve organizacije žena više nisu potrebne.

Sledećih 60 godina Sovjetske vlasti (od sredine 30-tih do sredine 80-tih) ženski pokret u Rusiji praktično nije postojao. 1944. godine u cilju propaganda dostignuća sovjetskih žena, u inostranstvu, vlasti su stvorile Komitet Sovjetskih žena. Rešenje praktičnih problema sovjetskih žena on nije obuhvatao. Krajem 70-tih godina učinjen je pokušaj izdavanja disidentskog ženskog časopisa “Marija”, zbog koga su Tatjana Mamonova i njene kolege bili proterani iz SSSR.

Sredinom 80-tih Gorbačov je predložio da se obnove “žensaveti” koji su bili potčinjeni partiji i u većini slučajeva imali čisto formalni karakter. “Gvozdena zavesa” i sovjetska cenzura praktično nisu davali mogućnost da u zemlju dopru informacije o razvitku feminizma na Zapadu.

Nova era u ruskom feminizmu (od kraja 80-tih do danas)

Početak nove ere u ruskom feminizmu vezuje se uz period glasnosti i perestrojke. Ženske nevladine organizacije kao fenomen društvenog života javljaju se krajem 80-tih godina 20. veka. Delatnost novih feminističkih organizacija u Rusiji 90-tih godina i njihove kritike u odnosu na “rešenje ženskog pitanja” u Sovjetskom Savezu dosta dobro je poznata na Zapadu. Ova informacija je u znatnoj meri rasprostranjena zahvaljujući aktivnom radu Moskovskog centra za rodna istraživanja (MCGS) po uvođenju u Rusiju 1991-1992. godine, Prvog i Drugog nezavisnog ženskog foruma u Dubni, First, kao i objavljivanju knjige iz 1994. na engleskom jeziku “Žene u Rusiji: nova era u ruskom feminizmu”. Ja sam jedan od koautora.

Danas u Rusiji postoji skoro 600 ženskih organizacija, ali se samo 5-10% od njih deklariše kao feminističke organizacije. Delatnost svih ostalih ženskih organizacija vezuje se uz sledeće (po stepenu rasprostranjenosti):

ljudska prava, socijalna zaštita žena, prava reprodukcije, komiteti majki vojnika i tome slično,
obrazovne i prosvetiteljske ženske organizacije i programi, uključujući univerzitetske centre i programe ženskih studija i rodnih studija na univerzitetima,
informacioni rad (proizvodnja, čuvanje i distribucija informacija, ženski arhivi i biblioteke, informacioni centri i programi uključujući ženski portal http://www.owl.ru
rad sa stanovništvom i usluge za žene (krizni centri za žene, pravne i psihološke konsultacije, društvene čekaonice i dr.
pomoć porodici (organizacije samohranih i majki sa mnogo dece, majki dece invalida, rad sa maloletnicima, dobrotvorni rad za siromašne porodice i decu);
žensko preduzetništvo (asocijacije, klubovi, programi);
feminizam, istraživački, resursni i obrazovni centri;
politički (partije, klubovi glasačica, organizacija i aktivno učešće na mitinzima, akcijama; pikeima)
ženska stvaralačka udruženja i asocijacije, ženski SMI (mass-media).

U Rusiji postoji nekoliko ženskih organizacija, koje imaju široku regionalnu mrežu, ili su same mreže. One obično rade istovremeno u nekoliko pravaca. Na primer, “Informacioni centar nezavisnog ženskog foruma” objedinjuje oko 100 organizacija), Konzorcijum ženskih nevladinih organizacija (1998, objedinjuje 85 organizacija), Savez žena Rusije (bivši Komitet sovjetskih žena), registrovan 1991, formalno ima 94 regionalna odeljenja, Pokret žena Rusije (1996 ima 59 regionalnih odeljenja)

Vrhuncem aktivnosti drugog talasa feminizma u Rusiji možemo smatrati sredinu 90-tih godina. U tom periodu (1993-1995) u Državnoj Dumi (Ruski parlament) postojala je frakcija “Žene Rusije” koja je zastupala interese žena u višem zakonodavnom organu zemlje. Osim toga, to je bilo vreme pripreme i održavanja IV Svetske ženske konferencije i Forum nevladinih organizacija u Pekingu (1995). Poredjenja radi, u Najrobiju 1985 godine je iz Sovjetskog Saveza bilo samo 10 osoba, uglavnom muškaraca iz Ministarstva spoljnih poslova.

Obogaćene iskustvom aktivnog učešća u ženskom pokretu, ruske istraživačice, u drugoj polovini 90-tih počele su se aktivno baviti empirijskim rodnim istraživanjima, a takodje uvoditi feminizam u obrazovne programe univerziteta.

Ujedinjenju i konsolidaciji ruskih feministički nastrojenih istraživačica u velikoj meri doprinelo je održavanje MCGS, zajedno sa regionalnim univerzitetima Ruske letnje škole rodnih studija 1996-98.godine. Ja sam bila direktorica prve tri letnje škole (Valday-96, Volgga-97, Azov-98). Zatim su tu inicijativu prihvatili univerziteti, a posle 2000. godine takve škole se stalno održavaju u raznim regionima Rusije.

Kraj 90-tih može se razmatrati kao etapa institucionalizacije istraživanja rodnih odnosa u Rusiji, kao naučnog i obrazovnog pravca. Sada se, već, ne samo u određenim ruskim univerzitetima uvodi predavanje istraživanja rodnih odnosa, a te discipline uvedene su u obavezni obrazovni standard univerziteta za stručnjake socijalnog rada i sociologije.

Rezultati razvitka ruskih istraživanja rodnih odnosa, počeli su se najviše osećati početkom XXI veka: dogodio se pravi bum publikacija sa tematikom rodnih odnosa, po celoj zemlji brane se disertacije sa ovom tematikom, pripremljene su stotine kvalifikovanih predavača za univerzitete.Svake godine stotine studenata brane diplomske radove i hiljade studenata slušaju predavanja iz istorije i teorije feminizma na ruskim univerzitetima. To doprinosi procesu uspostavljanja znanja iz ove oblasti i široke emisije feminističkih ideja u Rusiji.

2. Kako se ruski feminizam razlikuje od zapadnog feminizma i zašto?

Pre svega treba znati da je feminizam teorija i praksa, koje su nastale i razvijale se, kao odgovor na socijalne zahteve žena. i ukoliko realni problemi, koji stoje pred ženama Istoka i Zapada, belim i obojenim, bogatim i siromašnim, a takođe ženama iz raznih zemalja i kultura, nisu isti, onda su različiti i njihovi “feminizmi”. Po mišljenju ruskih feministkinja Ane Tomkine i Jelene Zdravomislove te razlike su ontološke, političke i gnoseološke.

Ontološki (kao iskustvo odnosa muškosti i ženskosti), ruski sistem rodnih odnosa znatno se razlikuje od zapadnog. Iskustvo, praksa i deprivacija sovjetske “zaposlene majke” bitno se razlikuje od situacije ekonomski nesamostalne američke “domaćice” i zato problemi ugnjetavanja, osmišljeni na Zapadu, kroz prizmu “patrijarhata” – za Rusiju nisu sasvim očigledni.

Medju političkim faktorima koji određuju različitost ruskog feminizma, treba izdvojiti, kao prvo, promenu političkog sistema u celini i pojavu u pravom smislu javnog diskursa, kao mogućnost razmatranja problema za čije rešenje je zainteresovano građansko društvo, a ne vlast. Kao drugo, to je nastanak ženskog pokreta. Prvobitno ruski ženski pokret diversifikovao se u dve grane – postsovjetski ženski pokret (Žensaveti) i feminističku granu. U skladu sa njima počela su se razvijati dva istraživačka i obrazovna pravca – feminologija (neznatna sličnost Women’s Studies) i feministkinje radikalnijih rodnih istraživanja. Mada treba istaći da u današnje vreme takva stroga podela ni u ruskom ženskom pokretu, ni u grupama istraživača i univerzitetskih predavaca već ne postoji.

Gnoseološki faktori takođe su izvršili uticaj na osobenosti formiranja feminizma u Rusiji, budući da su u periodu vladavine dogmatskog marksizma svi drugi naučni pristupi i teorije bili zabranjeni i tabuirani. Analizirajući prepreke širenja feminističke filozofije u Rusiji, naučnici ocenjuju da su u sovjetskom naučnom diskursu bile prekinute teoretske tradicije koje su stvorile tlo za feminističku kritiku, koja je bila karakteristična za feminističku gnoseologiju i zapadni ženski pokret.

U vezi sa značajnim kulturnim razlikama u savremenoj socio-ekonomskoj situaciji između Rusije i zapadnih zemalja, ruski feminizam i ženski pokret su, prirodno, usmereni su na rešenje drugih/ svojih socijalnih zadataka i ne mogu oponašati tradicionalne zapadne institucije i obrasce socijalnih odnosa. Kako smatra filozof Irina Žerebkina, u tom kontekstu ne samo Rusija, nego ceo istočnoevropski region u očima zapadnih analitičara bio je, bezuslovno, neki neuskladjeni sa zapadnim tipom demokratije kulturni “drugi”. To egzotično “drugo” bilo je malo razumljivo zapadnim feministkinjama. Zbog toga one nisu mogle čuti to što su na primer, istočno-evropske žene želele da im saopšte u Forumu nevladinih organizacija u Pekingu (1995): etnički ratovi, nedostatak elementarnih prava čoveka, ženska nezaposlenost, porast nasilja i kontrola nad ženskim telom i reproduktivnom sposobnošću, seksizam, pojava novih oblika socijalne neravnopravnosti. Ali, u dokumentima Pekinške konferencije, prelaz bivših komunističkih zemalja u demokratiju bio je nazvan “obavljen” i “relativno miran” proces. Realnost žena istočno-evropskog regiona Zapad je markirao terminima kategoričnog imperativa: ideologija demokratije mora preobraziti vaš život u najbolje, ako vi tvrdite suprotno, onda je to vaš lični osećaj, koji nikoga ne interesuje. (Žerebkina, str. 11)

Ali, kako kaže ruska izreka “nema lošeg bez dobrog”. Nepažnja medjunarodnog ženskog pokreta prema problemima žena u zemljama sa ekonomijom u tranziciji sa jedne strane, i razvitak u pravom smislu ruskih rodnih istraživanja – sa druge, dali su impuls aktivnom proučavanju u Rusiji teoretskog feminističkog nasledja ne samo zapadnog, nego zapravo ruskog. U raznim gradovima i univerzitetima krajem 90 –tih godina počinje aktivno proučavanje istorijskog nasledja ruskog feminizma prvog talasa.

Ruski feminizam prvog talasa danas aktivno izučavaju i predaju na univerzitetima, pre svega, Svetlana Ajvazova i Natalija Puškareva(Moskva, Ruska Akademija nauka), Irina Jukina (Nevski institut, S. Peterburg), Valentina Uspenskaja (Tverski univerzitet), Olga Hazbulatova i Olga Šnirova (Ivanovski institut) i dr. Zahvaljujući njihovim publikacijama i predavanjima iz ove oblasti, savremene istražiteljke i aktivistkinje ženskog pokreta, a takodje i studenti, ne samo da su saznali mnogo novog o istoriji feminizma u Rusiji, već su dobili mogućnost da čitaju teoretske tekstove ruskih feministkinja tog vremena.

3. Koje su barijere u ruskom društvu i politici sprečile feminizam da se razvije kao pokret?

Količini najznačajnijih barijera, koje postoje na nivou društva, mogu se dodati:

tradicionalnost ruskog društva i široka rasprostranjenost u njemu rodnih stereotipa, seksizma;
nerazvijenost civilnog društva, koje se u savremenoj Rusiji tek radja i proces njegovog formiranja odvija se s velikim naporom,
oštro socijalno raslojavanje ruskog društva i razgraničavanje odredjenih socijalnih grupa, koje imaju principijelno različite probleme i interese, otežava mogućnost objedinjavanja i solidarnih delovanja medju njima, i u okviru ženskog pokreta;

Koncentracija ideološkog presinga preko SMI (masovnih medija), religije i literature povodom propagande tradicionalnih uloga žene-majke za žene ne dozvoljava ruskim ženama da shvate realan položaj rada i značaj sopstvene uloge u savremenom društvu.

Proces demokratizacije i tržišnih “kvazireformi” u Rusiji i drugim istočno-evropskim zemljama – to je muški projekat i on je bio usmeren ne na poboljšanje života naroda, već na podelu bivše državne svojine.

Dramatika situacije ruskih žena sastoji se u tome da su one danas prinuđene da štite ona prava i garancije koja su već imale u komunističkom režimu, ali koja su za njih izgubljena, danas, u procesu liberalne politike države: pravo na besplatne medicinske usluge i besplatno školovanje, na materijalnu pomoć majkama i jevtine dečije vrtiće, na reproduktivna prava (npr. Besplatni abortus) i pravo na rad;

Još više je ruski ženski pokret danas ponovo primoran da se bori za to što je već bilo postignuto pre 10 godina. Npr. pred Pekinšku Konferenciju u Rusiji je bio formiran Nacionalni mehanizam rodne ravnopravnosti u vidu

1. Komisije za pitanja položaja žena u Ruskoj Federaciji na čelu sa zamenikom predsednika Vlade RF. Rešenja Komisije imala su obavezan izvršni karakter. Ta komisija bila je ukinuta odlukom Vlade RF br. 215 od 16. aprila 2004. godine.

2. Postojala je Komisija za pitanja porodice, žena i demografije pri Ministarstvu rada i socijalnog razvitka RF. Od prošle (2004) godine u našoj zemlji više nema Ministarstva rada, pa prema tome nema ni te Komisije.

3. Od 1994. godine radila je Komisija za pitanja porodice, žena i demografije pri predsedniku države. Dolaskom Putjina na mesto predsednika 2000. godine Komisija je nestala.

Taj beskrajni “Sizifov posao” ponovnog naprezanja za postizanje onoga što je već bilo postignuto, a zatim potrošeno, bezuslovno, jeste jasno izražena osobenost savremenog ruskog ženskog pokreta.

3. Koje su barijere u ruskom drustvu i politici sprecile feminizam da se razvije kao pokret?

Barijere u ruskom društvu koje su sprečile feminizam da se razvije kao pokret su slične kao u drugim zemljama – rodni stereotipi, seksizam, nedostatak kod žena materijalnih zapovedničkih i institucionalnih resursa, koji su neophodni za izgradnju humanijeg, rodno simetričnog i pravednog društva. Ali bezuslovno, postoje i specifične prepreke koje ometaju razvoj ženskog pokreta u Rusiji, koje uslovno mogu biti podeljene na nekoliko vrsta.

1. Najznačajnije prepreke na nivou društva su:

tradicionalnost društva i rasprostranjenost rodnih stereotipa i seksizma;
nerazvijenost civilnog društva,
oštro socijalno raslojavanje ruskog društva i razgraničavanje određenih socijalnih grupa, koje imaju principijelno različite probleme i interese;

2. Medju preprekama koje su stvorene politikom države, pre svega, treba navesti:

početkom 2000. godine - ukidanje nacionalnog mehanizma rodne ravnopravnosti, tj. formalnih državnih izvršnih struktura i programa, koje su bile usmerene na zaštitu interesa žena i unapređenje njihovog statusa u ruskom društvu;
ne poštuje se balans interesa muškog i ženskog stanovništva pri formiranju osnova socijalne politike (npr. prioritet u rešavanju socijalnih problema vojnih i radnika organa zaštite) radova usled kojih mnogi socijalni problemi žena izlaze iz okvira pažnje državnih struktura;
slabost kontrole države u vršenju donetih zakona usled čega je ženski pokret prinudjen da se bori, ne toliko za donošenje zakona koji obezbeđuju prava žena, koliko za njihovo izvršenje. Radi se o tome, da ruski zakoni odgovaraju medjunarodnim standardima rodnih odnosa, ali de fakto se ne izvršavaju;
maskulinizirane strukture vlasti uporno odbacuju pokušaje primene antidiskriminacionih zakona. To se dogodilo krajem 90-tih sa zakonom za sprečavanje nasilja u porodici, kada je Državna Duma (90% čine muškarci) glasala protiv usvajanja tog zakona. To isto događa se danas sa zakonom “O državnim garancijama istih prava i sloboda i istih mogućnosti za muškarce i žene u RF” koji već petu godinu nikako ne može da prođe kroz Dumu.
Nedostatak osmišljene državne politike u odnosima žena. Na nivou ruske države jasno je artikulisan i institucionalizovan samo jedan tip socijalne politike u odnosima žena – to je demografska politika koja u postojećem obliku podrazumeva kontrolu njihove reproduktivne funkcije i seksualnosti.
Na nivou države postoji samo “dekorativna” i deklarativna aktivnost: proglašavajući značaj i važnost problema žena za državnu politiku, u realnom životu Vlada i Državna Duma ništa ne preduzima čak ni u slučaju otvorenog i nedopustivog kršenja prava žena, npr. u vezi s diskriminacijom u sferi rada, i nasilja u porodici.

3. Postoje takodje barijere na nivou samih žena i ženskog pokreta:

ruski ženski pokret ne treba nazvati masovnim ukoliko on dobrim delom obuhvata obrazovane, politički aktivne žene srednje klase: akademske istražiteljke, profesorke i studentkinje iz univerzitetskih krugova. Masovna ispitivanja pokazuju da skoro polovina žena ne zna za postojanje i rad ženskih organizacija;
nedostaje model, program ili koncepcija razvoja ženskog pokreta u perspektivi
za mnoge predstavnice ženskog pokreta karakteristično je nerazjašnjenje i neprihvatanje osnovnih teza feminističke teorije, zbog toga se često mogu čuti zaključci o “lošem” feminizmu i “dobrom” rodnom odnosu;

U Rusiji se danas jasno oseća smanjivanje ženskog pokreta u odnosu na sredinu 90-tih. Zbog toga smatram da je situaciju u ruskom ženskom pokretu neophodno razmatrati, ne samo kao nešto izdvojeno, već i u kontektu opštih procesa, koji se događaju danas u svetskom ženskom pokretu.

Kako je pisala skoro pre 10 godina Šejla Benhabib, “Mi više ne znamo, zapravo, šta znači to opšte feminističko “mi”, ali sigurno, mi ne treba danas da osećamo nostalgiju za potrošeni integritet u ženskom pokretu, zato što zdravi pluralizam tački gledišta i praktičnih strategija upravo i izražava različite aspekte savremenog ženskog pokreta” (Benhabib Seyla. From Identity Politics to Social Feminism, p.29. In: Radical Democracy: Identity, Citizenship and the State. Ed/David Trend, N.Y., L.: Routledge,1996)

4. Postoje li strategije koje bi pomogle razvoju feminističkog pokreta?

Uprkos gore pomenutim problemima i preprekama, u proteklih 15 godina ruski feminizam drugog talasa je mnogo toga postigao. Glavni uspeh je da su osnovne ideje i pojmovi feminističke i rodne teorije postali deo života modernog ruskog društva. Oni su značajno transformisali ruski diskurs i svest javnosti i političara. Pojmovi kao što su rodnost, reproduktivna prava i seksualno uznemiravanje uneti su u naučno razmatranje i postali su poznati ne samo specijalistima. U raspravama o položaju ruskih žena diskurs o ženskim «pravima» se aktivno koristi paralelno sa diskursom o ženskim «problemima». Sada mnogo Rusa i političara razume da ovo nisu lični problemi pojedinih žena već su socijalni i politički problemi društva.

Hiljade pripadnika policije i lokalnih administrativnih službenika, sudija i novinara su prošli obuku u Rusiji o problematici sprečavanja nasilja nad ženama. Rodna ekspertiza legislative na svim nivoima, zatim programa političkih partija, statistike, medija, udžbenika, a sada i budžeta prakticira se širom Rusije. Metodi i rezultati rodne ekspertize su objavljeni u knjigama, veb sajtovima ženskih organizacija i na ženskom portalu ( www.owl.ru). Oni su dostupni svakome.

Proces reprodukcije rodnog znanja i specijalista pravi značajan napredak putem razvoja i primene univerzitetskih programa o ženskim i rodnim studijama, kao i putem objavljivanja knjiga i članaka i odbranom disertacija i studentskih diplomskih radova o rodnim pitanjima. Beležimo pravi bum publikacija o ovim temama. U direktorijumu Rodne studije u Rusiji i Zajednici nezavisnih država: Ko je ko, koji sam pripremila 2000. godine, bilo je dve hiljade naslova knjiga i članaka, dok je sada broj publikacija o rodnim pitanjima utrostručen.

Ženski pokret daje značajan doprinos razvoju civilnog društva u Rusiji kada se vlada bavi politikom monetizacije dečijih i penzionerskih privilegija. Ženske organizacije su osnovale javna savetovališa koja obezbeđuju besplatne savete od strane pravnika i psihologa. Ove usluge žene naširoko koriste u svim regionima. One imaju visoko mišljenje o radu ženskih organizacija (Saratov, Smolensk, Syktyvkar, Murmansk itd.). Ustanovljena je i mreža kriznih centara i SOS telefona za žene širom zemlje i ona uspešno funkcioniše.

Stvorena je profesionalna stručna zajednica visoko obučenih specijalista u oblasti rodnih studija čija reputacija je priznata i u Rusiji i u inostranstvu od strane međunarodnih organizacija. Primera radi, moje kolege iz Moskovskog Centra za rodne studije, Olga Voronina, Marina Malysheva, Elena Ballayeva i Marina Baskskova su eksperti Fonda Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP), Međunarodne organizacije rada, UNIFEM-a, Svetske banke i drugih međunarodnih organizacija. Ja sama sam ekspert UNDP i konsultant Međunarodne organizacije rada za rodna pitanja i odnosne oblasti.

Regionalni ženski pokreti se uspešno pripremaju i promovišu žene za oblasne, gradske i opštinske organe. Primera radi, u takvim regionima kao što su Yekaterinburg, Murmansk, i Snezhinsk 30-40% lokalnih autoriteta su žene. Preko deset godina ruska ženska informaciona mreža uspešno radi na rasturanju informacija o ženskom pokretu u Rusiji i širom sveta, o radionicama i konferencijama, kao i o novim publikacijama, pozivima na konkurse za grantove, iskustvima i postignućima organizacija i žena u ruskim regionima.

Za svih ovih petnaest godina ruski ženski pokret drugog talasa radio je u teškim uslovima, kada su napredne ideje rodne ravnopravnosti postavljanje nasuprot tradicionalnoj politici i ideologiji koja je nametnuta ženama i društvu. Stoga smo duboko zahvalne međunarodnoj ženskoj zajednici za veliku moralnu i materijalnu podršku. Finansijska podrška sa Zapada omogućila je da realizujemo preko 60 % naših projekata i programa vođenih od strane ruskog ženskog pokreta ovih godina.

Danas se centar aktivnosti ženskog pokreta sve više pomera sa centra na regione i sa masovnih događaja i aktivnosti na komplikovan svakidašnji rad na lokalnom nivou. Dok u Moskvi nisko obrazovana vlada vodi anti-narodnu i anti-rodnu politiku (primera radi, monetizaciju privilegija, likvidaciju nacionalnog mehanizma za položaj žena), na lokalnom nivou žene čine napore da obezbede uspešan i plodonosan rad u cilju rešavanja mnogih društvenih i političkih problema žena, uključujući promovisanje žena na mesta moći. Primera radi, u Siktivkaru postoji Ženska komora koja uspešno radi, a u Jekaterinburgu i Velikom Novgorodu su Ženski parlamenti i nijedna ozbiljna politička ili ekonomska odluka ne može se doneti bez njihovog učešća.

Na žalost, ove lokalne ženske aktivnosti nisu proučavane od strane ruske feminističke nauke. Ovo je delom zbog dominacije liberalno-demokratske egalitarne orijentacije ruskog feminističkog diskursa. On je osetljiviji na proučavanje nazadovanja i na kritičko preispitivanje i nije dovoljno osposobljen za analiziranje i sumiranje politika “malih akcija” i pozitivnih praksi. Ipak, rezultati lokalnih aktivnosti su cenjeni i efikasni su na nivou svakidašnjeg života žena.

Ova strategija “malih akcija” žena i ženskih organizacija koja se više potvrđuje u svakodnevnoj praksi nego na događajima širokog raspona, nazvana je “konstruktivnim feminizmom” od strane istraživačice iz Siktivkara, Svetlane Yaroshenko. Rad na promeni društva i ženske svesti pokrenut je od strane ženskog pokreta i nema “prepreka” koje bi ga zaustavile. Stoga danas ne moramo da se “borimo” već da delujemo i stvaramo konstruktivni feminizam – svaki dan od strane svakog od nas – i promenićemo svet na bolje.

Prevod sa ruskog i engleskog: Ženski centar za demokratiju i ljudska prava, Subotica, Srbija i Crna Gora

REFERENCE:

Alexandra Kollontay, The Social Basis of the Women’s Questions ('Društvena osnova ženskog pitanja'), 1909. Vidi na: http://www.marxists.org/archive/kollonta/works/1909/social-basis.htm

E. Kostyusheva, ‘Women and Feminism’ (‘Žene i feminizam’), in Women’s Issues in the Context of National Culture (Ženska pitanja u kontekstu nacionalne kulture),Materials of the International Congress at the Nevsky Language and Cultural Institute, St. Petersburg, 1998, p.48

Seyla Benhabib, ‘From Identity Politics to Social Feminism’ (‘Od politike identiteta do društvenog feminizma’), p.29. In: David Trend, ed., Radical Democracy: Identity, Citizenship and the State (Radikalna demokratija: Identitet, građanstvo i država). NY: Routledge, 1996