Siže

Globalizacija je pokušaj opšteg preuređenja sveta, te tako i tržišta rada. Temeljni zahtev globalizacije na tržištu rada ogleda se u potrebi njegove fleksibilizacije, odnosno u snižavanju troškova rada. U skladu s tim, posebna pažnja u ovoj naučnoj raspravi posvećuje se dominaciji u globalnom svetu kao prevlađujućem obliku odnosa između država svetske središnjice koje su predvodnice globalizacije i država svetskoga predgrađa, kao i država svetske periferije koje su predmet globalizacije. Predmet istraživanja od značaja za ovu naučnu raspravu su i implikacije globalizacije na evropskom tržištu rada, te seljenje radnih mesta iz država svetskog jezgra u države svetskoga predgrađa i države svetske periferije. Rezultati istraživanja utemeljeni na metodi analize i sinteze i metodi faktorske-procene, predstavljaju kvalitetna polazišta za povećanje kvalitete radne snage i poboljšanje globalne konkurentske pozicije država svetskoga predgrađa i država svetske periferije.

Ključne riječi: globalizacija, fleksibilizacija, tržište rada, troškovi rada

1. Uvod

Globalizacija sveta inauguriše novu ekonomiju. U odnosu na tradicionalnu ekonomiju gde je okvir konkurencije uglavnom bio određen granicama nacionalnoga tržišta, u novoj ekonomiji globalno tržišno okruženje nameće potrebu za neprekidnim povećanjem efikasnosti na regionalnoj i/ili globalnoj razini. Sve manje proizvoda ima strogo nacionalno obilježje. Ljudski potencijali takođe postaju globalni faktor, uprkos tome što radna snaga predstavlja najmanje mobilan faktor proizvodnje.

Zadatak ove naučne rasprave jeste istraživanje povezanosti globalizacije i fleksibilizacije tržišta rada, odnosno potvrda naučne hipoteze, koja glasi: fleksibilizacija tržišta rada nastaje kao zahtev globalizacije i ima za cilj smanjivanje troškova rada.   

Cilj istraživanja je u najužoj vezi s postavljenim zadatkom istraživanja i znanstvenom hipotezom: odrediti međuodnos globalizacije i fleksibilizacije tržišta rada, istražiti implikacije globalizacije tržišta rada na evropskom tržištu rada, te ukazati na nužnost povećanja kvalitetne radne snage u funkciji uključivanja država svetskog predgrađa i svetske periferije u procese globalizacije. 

2. Međuodnos globalizacije i fleksibilizacije tržišta rada

Stiglitz [5,29] definiše globalizaciju kao bliže povezivanje država i naroda sveta  koje je izazvalo golemo smanjenje troškova prevoza i komunikacija, te rušenje veštačkih zapreka za tokove robe, usluga kapitala, znanja i (nešto manje) ljudi preko granica. Ona ima moć da donijese mnoga dobra, ako se prihvati pod uslovima i sa brzinom koja odgovara određenoj državi. Države koje su zahvaćene vrtlogom procesa globalizacije treba da štite svoj razvojni potencijal i da vode računa o komparativnoj prednosti.

Posljednje dekade prošlog veka u svetskom gospodarstvu sve prisutniji je policentrični model razvoja, s dominacijom nekoliko najrazvijenijih država sveta. Dominacija u globalnom svetu, odnosno međusobnim trgovinskim odnosima između pojedinih država prevladava kao oblik međuodnosa. Dominirajuće države su one za koje bi rekli da u međunarodnoj razmeni trebaju malo toga ili ništa od drugih država. One takođe mogu da izvrše snažan pritisak na države kojima dominiraju s ciljem ostvarenja određenih političkih, ekonomskih i drugih interesa. Svaka od država sveta uvučena je u ovu matricu međusobnih zavisnosti, bilo kao ona koja dominira u međusobnim odnosima ili je u tim odnosima podređena.

Uloga SAD kao moderatora globalne ekonomije i oštrina globalne konkurencije zahtevaju liberalizaciju tržišta rada. Zahtev za liberalizacijom tržišta rada posledica je dva fenomena nove ekonomije: 1) seljenje glavnine radne snage iz plavih u bele okovratnike i 2) seljenje radnih mesta iz razvijenih u manje razvijene ekonomije. Ti savremeni fenomeni nove ekonomije deluju suprotno. Tako se sa stanovišta država svetske središnjice fleksibilizacija tržišta rada javlja kao odgovor na zahtev njihove nove nacionalne ekonomske strukture (visok udeo uslužnog sektora) i želje da se iskoriste niski troškovi rada u državama u koje sele radna mesta. S gledišta država svetskog predgrađa i svetske periferije fleksibilizacija tržišta rada javlja se kao imperativni zahtev razvijenih država, ali i vlastite želje da se kroz jeftinu radnu snagu osigura dolazak stranih proizvođača i time ostvari povoljniji položaj na svetskom tržištu.

3. Implikacije globalizacije na evropskom tržištu rada

Da bi se sagledale refleksije globalizacije na evropskom tržištu rada bitno je imati na umu činjenicu da je za razliku od Severne Amerike i Azije, Evropa sindikalizirani kontinent, te da većinu država Evropske unije određuje termin socijalne države, koji uključuje visoka ekonomska i socijalna prava zaposlenih koje štiti država. Prva refleksija globalizacije na evropskom tržištu rada ogleda se u ponovnom vraćanju na 40-tosatnu radnu nedelju u razvijenim evropskim državama koje čine svetsku središnjicu. Prosečna radna nedelja kraća od 40 radnih sati pokazala se kočnicom bržem ekonomskom razvitku, povećanju proizvodnosti rada, snižavanju troškova rada, konkurentnosti domaćih proizvođača, ulasku stranih investicija i pre svega, u rešavanju problema nezaposlenosti.  

Zbog pobrojanih razloga u Nemačkoj se sve veći broj kompanija u saradnji s radnicima  i njihovim sindikatima priprema za povećanje radne nedelje sa 35 na 40 radnih sati bez povećanja plata. To je bio i jedan od glavnih uslova koje je poslovodstvo Siemensa postavilo sindikatu IG Metall (2,7 milijuna članova), kako ne bi preselilo proizvodnju mobilnih telefona u Mađarsku. Slično su problem visokih troškova plata rešili "DaimlerCrysler", te francuska tvornica za proizvodnju automobilskih delova "Robert Bosch".

Osamdesetih godina prošloga veka prosečna radna nedelja u proizvodnom sektoru Južne Koreje iznosila je 53,4 radna sata i 48,4 radnih sati u Tajvanu. Samo 1 % južnokorejskih radnika i 29 % japanskih radi uobičajenih pet dana u nedelji [3,13]. Zbog toga i ne čudi činjenica da je broj smrtnih povreda na radu u tim zemljama i do devet puta veći nego u SAD ili Švedskoj. Prosečan broj radnih sati po radniku tokom jedne godine iznosi u Južnoj Koreji 2.590 sati, 2.124 sata u Japanu, 2.522 u Singapuru i 2.423 u Tajvanu. U Francuskoj godišnji prosek iznosi 1.683, u Njemačkoj 1.598, a u SAD 1.948. Evropljani naprosto uživaju više slobodnog vremena. Prema procenama, američki radnik za vreme svojega radnoga veka odradi 40 % više radnih sati od svog kolege u Nemačkoj, Francuskoj ili Italiji.

Ponovno vraćanje na 40-tosatnu radnu nedelju u razvijenim evropskim državama, uz zadržavanje postojećih nadnica, rezultiraće snižavanjem troškova rada u istim, što će implicirati dodatni pritisak na snižavanje nadnica u državama srednje i jugoistočne Evrope. Tako će se ugroziti konkurentska sposobnost slabije razvijenih evropskih država, što nužno znači da će one svoju šansu potražiti u brzoj fleksibilizaciji tržišta rada i snižavanju poreza i doprinosa na plate i iz plata, ili će biti izložene štrajku kapitala. Posledica će biti nezaposlenost, ekonomska stagnacija i pad kvaliteta življenja.  Profesori Sundać i Rupnik [5,54-55] ističu da, kada se u procesu globalizacije pojavljulje država s manje vrednim intelektualnim kapitalom,  tada: 1) prevlast intelektualnog kapitala vodeće države pasivizira, a možda čak i umrtvljuje domaći intelektualni kapital i 2) do tada uloženi kapital u ljudske potencijale ne vraća se zemlji koja je u procesu globalizacije, već propada.

Da bi se osiguralo jedinstveno tržište rada ne samo na zakonodavnom planu, već i u realnoj životnoj stvarnosti, sloboda kretanja je jedan od temeljnih postulata EU. Sloboda kretanja radnika unutar Evropske unije omogućava: 1) prilagođavanje ponude radnika varijacijama potražnje preduzeća, 2) koherentniju i efikasniju konjunkturnu politiku, 3)  poboljšanje životnog standarda pojedinaca i 4) poboljšanje uslova života ljudi koji ostaju u regijama i siromašnim državama. Da bi se u sve većoj meri omogućila sloboda kretanja radnika i povećala transparentnost evropskoga tržišta rada - razvijen je EURES (European Employment Service), koji  se sastoji više od 500 savetnika nacionalnih servisa zapošljavanja, organizacija zapošljavanja ili sindikata, regionalne administracije ili instruktivnih organizacija koje su posebno osnovane radi onih koji traže zaposlenje i rad. Na dan 12. 08. 2004., na siteu EURES-a bilo je registrovano 79 520 osoba koje su tražile posao, te 2 495 kompanija koje su nudile 2 990 radnih mesta.  Na dan 19. 07. 2005. godine, na siteu EURES-a bilo je registrovano 89 793 osobe koje su tražile posao, te 4 069 kompanija koje su nudile 4 615 radnih mesta.   Tabelom 1 i tabelom 2 predočeno je stanje na evropskom tržištu rada posredstvom EURES-a.

Izvor: Priredili autori prema: http://eurescv-earch.com/ECV/WebApplMisc.asp?iFromID=118&iToID=219

Najtraženiji su bili radnici sledećih zanimanja (cf. tabelu 3):

Tabela 3 – Deset najtraženijih zanimanja na evropskom tržištu rada u 2004. i 2005. godini posredstvom EURES

Izvor: http://eurescv-search.com/ECV/WebApplMisc.asp?WCI=WebApplMisc_Statistik_Kompetens_AG

No, uprkos svemu tome migracijski prilivi vrlo su slabi unutar Evropske unije. Mobilnost rada je vrlo slaba u Evropskoj uniji uprkos značajnom disparitetu plata i stope nazaposlenosti. Nezaposleni su još više imobilni, jer ne mogu podneti troškove selidbe, promene okoline, učenja drugog jezika (...).  Širenje Evropske unije povećat će migracije na tržištu rada i to pre svega iz novoprimljenih članica ka razvijenijim evropskim državama. Da bi to sprečile, pojedine evropske države uvele su moratorij na migracije i dolazak stranih radnika. Kipar, koji za razliku od većih i bogatijih članica Evropske unije (Nemačke, Austrije, Belgije, Finske) nije uveo moratorij na migracije i dolazak stranih radnika, zabeležio je veliki dotok radnika iz novih članica EU-a, posebno iz Poljske i Slovačke, te su se radnici u  kiparskoj hotelskoj industriji našli pod snažnim pritiskom poslodavaca za snižavanjem osnovnih plata.

4. Povećanje kvaliteta radne snage u funkciji uključivanja država svetskog predgrađa i svetske periferije u proces globalizacije

Troškovi rada u državama svetske periferije kreću se na nivou 1/3 troškova rada u državama svetske središnjice. Da bi se države svetske središnjice odlučile za preseljenje radnih mesta u države svetskoga predgrađa i/ili svetske periferije, troškovi rada u ukupnim troškovima proizvodnje moraju biti veći od 15 %. U suprotnom izostaju ekonomski efekti seljenja radnih mjesta. 

Rad je jedan od troškova proizvodnje, ali to ne znači da će države s najeftinijom radnom snagom privući najviše ulaganja. Da bi neka država privukla strane proizvođače nužno je da raspolaže obučenom radnom snagom koja je u stanju da dostigne primeren nivo proizvodnosti rada. Povećanjem proizvodnosti rada, povećava se i konkurentska pozicija države na globalnom tržištu. U mnogim slučajevima jeftinije je proizvesti obuću ili odeću u državama svetskog predgrađa, kao što su Tajvan i Južna Koreja, transportovati je do tržitšta država svetske središnjice, nego je proizvoditi u njima. Tri ključne varijable za povećanje proizvodnosti predstavljaju: 1) rad 2) kapital i 3) menadžment.

Nizak nivo proizvodnosti rada u državama svetskoga predgrađa i/ili svetske periferije može značajno da poveća ukupne troškove proizvodnje i tako da ozbiljno naruši prednost ostvarenu u niskim troškovima rada. Navedenu tvrdnju najbolje potvrđuje sledeći primer. Menadžment kompanije iz države svetske središnjice razmatra opciju o preseljenju proizvodnje u jednu od država svetske periferije. Nadnica radnika u državi svetske središnjice koji dnevno proizvode 60 komada proizvoda iznosi 70 €. Radnik u državi svetske periferije ima nadnicu svega 25 € , ali proizvede svega 20 proizvoda tokom radnoga dana. Trošak po jedinici proizvoda može se izračunati po sledećoj formuli

,

gde je:
T – trošak po jedinici proizvoda
L –dnevna najamnina radnika
P – proizvodnost rada.

Slučaj 1:  Troškovi proizvodnje po jedinici proizvoda u državi svetske središnjice:

€

Slučaj 2: Troškovi proizvodnje po jedinici proizvoda u državi svetske periferije:

€

Loša obučenost radne snage, nizak stepen obrazovanosti radne snage, loša radna etika, apsentizam (...) u državama svetske periferije često anuliraju prednosti koje se ostvaruju niskim najamninama. U skladu s tim, osim troškova rada i proizvodnosti rada, čini se primerenim naučno utemeljeno istražiti i druge faktore kvalitete radne snage.

U nastavku ove naučne rasprave razmatra se odluka menadžementa preduzeća iz države svetske središnjice o mogućem preseljenju proizvodnje u neku od država svetskoga predgrađa ili svetske periferije, i to sa stanovišta kvalitete radne snage. Ocena kvalitete radne snage u pojedinim državama se temelji na metodi faktorske-procene. Metoda se sastoji od šest koraka: 1) određivanje ključnih faktora kvaliteta radne snage od značaja za preseljenje proizvodnje, 2) određivanje pondera važnosti za svaki od ključnih faktora, 3) određivanje skale za svaki faktor (na primer od 1 do 10 ili od 1 do 100), 4) određivanje broja bodova za svaku državu i svaki faktor temeljem koraka 3, 5) određivanje umnoška pondera važnosti i broja bodova pridruženih pojedinom faktoru, te utvđivanje ukupnoga zbira bodova i 6) donošenje odluke o preseljenju proizvodnje na temelju provedene kvantitativne analize, odnosno najvećega broja bodova. 

Rezultat ocene dat je u tabeli 4.

Tabela 4: Ocena odluke o preseljenju proizvodnje sa stanovišta kvalitete radne snage

Temeljem  podataka iz tabele 4 očigledno je da menadžment preduzeća treba da donese odluku o preseljenju proizvodnje u državu svetske periferije. Uštede koje će se ostvariti u troškovima plata (najamnini), nadmašuju nešto slabiji kvalitet radne snage sa stanovišta proizvodnosti rada, radne etike, nižeg stepena obrazovanja radne snage i nešto slabiji kvalitet ponude radne snage. Nadalje, promenom pondera važnosti pojedinih faktora moguće je ponovno analizirati mogućnost odluke o preseljenju proizvodnje sa stanovišta radne snage. Tako su  na primer direktne strane investicije u države istočne Azije bile posledica kreiranja «dobre poslovne klime» (niske nadnice – ispod moguće tržišne cene rada, represivna radna politika, duga radna nedelja) od strane njihovih diktatorskih režima, da bi se nakon jačanja radničkog pokreta i povećanja plata, strani, ali i domaći kapital počeo seliti ka državama jugoistočne Azije, i to prije svega ka Indoneziji, Maleziji, Tajlandu, Filipinima i Vijetnamu. Ukupne investicije iz Južne Koreje u države jugoistočne Azije povećale su se za 109 puta, s 10,3 milijuna USD u 1984. godini na 1.092 milijuna u 1994. godini. Tajvanske investicije u države jugostične Azije u razdoblju od 1987. do 1994. dostigle su gotovo 15 milijardi dolara.

5. Zaključak

Procesi globalizacije ostvaruju se posredstvom tržišta, ekonomskih, finansijskih, tehnoloških i informatičkih tokova, nezaustavljivo ubrzavajući kretanje kapitala. Drugi proizvodni faktori, zemlja i rad pre svega, bivaju zanemareni. Oštrina globalne konkurencije potiskuje značenje rada kao proizvodnog faktora i zahteva snižavanje troškova rada. Fleksibilizacija tržišta rada je globalni iskorak u tom smeru. Mobilnost rada kao proizvodnog činioca je vrlo slaba, te su na tržištu rada primetna dva savremena fenomena: 1) seljenje glavnine radne snage iz plavih u bele okovratnike i 2) seljenje radnih mesta iz država svetske središnjice u države svetskoga predgrađa i države svetske periferije. Implikacije globalizacije na evropskom tržištu rada vidljive su u produženju radne nedelje u razvijenim evropskim državama, zadržavanju visine postojećih najamnina, manjoj sigurnosti zaposlenih i nezaposlenih radnika, pritisku na snižavanje najamnina u državama srednje i jugoistočne Evrope i pokušaju uspostavljanja jedinstvenog tržišta rada.

Rad je jedan od troškova proizvodnje, ali to ne znači da države s najeftinijom radnom snagom privlače i najviše ulaganja. Da bi neka država privukla strane proizvođače nužno je da raspolaže obučenom radnom snagom koja je u stanju da dostigne primeren nivo proizvodnosti rada. Osim troškova rada i proizvodnosti rada, bitni su i drugi faktori koji opredeljuju kvalitet radne snage, a time i odluku potencijalnih proizvođača o preseljenju proizvodnje i radnih mesta. Među tim faktorima izdvajaju se stepen obrazovanja radne snage, razvijenost radne etike i ponuda radne snage.

O autorima:

Dr Danica Drakulić (Srbija i Crna Gora), profesor Ekonomskog fakulteta u Subotici, predmet Makroekonomija. Magistrirala i doktorirala na Ekonomskom fakultetu u Beogradu, oblast Opšta ekonomska teorija. Naučna interesovanja i radovi iz sledećih područja - ekonomska teorija, makroekonomija, mikroekonomija, globalizacija u svetskoj ekonomiji,društveni uticaj tehnoloških promena, pitanja i položaj univerzitetskog obrazovanja. Autor je nekoliko odrednica u Ekonomskoj i poslovnoj enciklopediji, knjige Makroekonomija i tehnološke promene i Globalizacija u svetskoj ekonomiji, kao i velikog broja članaka u naučnim i stručnim časopisima. Radi na projektu Tehnologija, kultura i razvoj, kao i u realizaciji rada Asocijacije Tehnologija i društvo.
Kontakt: danad@eccf.su.ac.yu

Mr Drago Pupavac (Hrvatska), viši predavač na Politehničkoj akademiji u Rijeci. Magistrirao ekonomiju na Univerzitetu u Zagrebu 1998. godine. Član Hrvatskog naučnog društva za saobraćaj i sada istraživač projekta ministarstva o uključivanju Hrvatske u evropski logistički sistem. Glavna istraživačka interesovanja u oblasti saobraćajne ekonomije, humanog potencijala i logistike. Objavio stotinak naučnih radova i tri knjige.
Kontakt: drago.pupavac@ri.htnet.hr

Literatura:

Knjige:

[1] Drakulić, D.(2003) Makroekonomija i tehnološke promene, Subotica, Ekonomski fakultet Subotica.

[2] Heizer, J., Render, B. (2004.) Operations Management [Upravljanje operacijama], seventh edition, Pearson Prentice Hall, New Jersey.

[3] Kwang Yeong Shin (1998.) «The Political Economy of Economic Growth in East Asia: South Korea and Taiwan», [“Politička ekonomija ekonomskog rasta u Istočnoj Aziji: Južna Koreja i Tajvan»] u The four Asian Tigers [Četiri azijska tigra] (ur. Eun Mee Kim), San Diege, California, USA, Academic Press.

[4] Stiglitz, J. (2004.) Globalizacija i dvojbe koje izaziva, Zagreb, Algoritam.

[5] Sundać, D., Rupnik, V. (2005.) Dominacija kapitala = klopka čovječanstvu, Rijeka, I.B.C.C.

[6] Drakulić, D. (2003.): «Tržište rada i zaposlenost u globalnim reformskim procesima», Monografija: Institucionalne promene kao determinanta privrednog razvoja Srbije, Ekonomski fakultet, Kragujevac

Članci u zborniku:

[6] Drakulić, D. (2004.) «Doba znanja – otvaranje ili prevazilaženje kontraverzi razvoja», Zbornik radova II. savjetovanja Na putu kao dobu znanja, 16. – 20. 09. 2004., Valdanos, Fakultet za menadžment Novi Sad.

[7] Pupavac, D. (2004.) «Fleksibilizacija tržišta rada – preduvjet konkurentnosti u novoj ekonomiji”, Zbornik radova XI naučnog skupa “Tehnologija, kultura i razvoj, Palić, 6 – 10. rujna 2004., str. 251 – 261.

[8] Pupavac, D. (2005.) «Labour market flexibility as a function of entrepreneurship development» [«Fleksibilnost tržišta rada kao funkcija razvoja preduzetništva»], International Conference Entrepreneurship and Macroeconomic Management, April 28 – 30, 2005. Pula, Conference proceedings Vol, 2, p. 626 – 635.

Ostalo:

[9] Piana, V.: Hierarchy Structures in World Trade [Hijerarhijska struktura u svetskoj trgovini], Economics Web Institute, 2004.

[10] The Economist July 31st 2004.

[11]http://eurescvsearch.com/ECV/WebApplMisc.asp?WCI=WebApplMisc_Statistik_Kompetens_AG, 20.08.2004. i 19.07.2005.